Жаңы жыл — дүйнө жүзүндөгү эң кеңири белгиленген майрамдардын бири. Ал жаңы үмүттү, жаңы башталышты, жыл жыйынтыгын чыгарып, келечекке үмүт менен караганды билдирет. Бирок бул майрамдын тарыхы бир топ терең жана ар кыл маданияттардын таасири менен калыптанган. Жаңы жылдын эволюциясы адамзаттын дүйнө таанымына, календардык эсептөөлөрүнө жана диний-саясий өзгөрүүлөргө тыгыз байланыштуу.
Байыркы цивилизациялар жана Жаңы жылдын башаты
Жаңы жылды расмий түрдө белгилөөнүн алгачкы белгилери б.з.ч. 2000-жылдарда Месопотамияда катталат. Вавилондуктар Акиту деп аталган 11 күндүк чоң майрам өткөрүшүп, жаз мезгилин — табияттын кайра жанданышын — жаңы жылдын башталышы катары көрүшкөн.
Египеттиктер жаңы жылды Нил дарыясынын ташкыны менен байланыштырышкан. Себеби суу ташкыны жерлерди нымдап, түшүмдүн мол болушуна шарт түзгөн. Алар үчүн жаңы жыл — жашоонун жаңыланышынын символу эле.
Кытайда болсо жаңы жыл асман менен адамдын ортосундагы гармонияга негизделген. Ал ай календарынан улам жыл сайын ар башка күнгө туура келсе да, Жылан, Аюу, Жолборс сыяктуу 12 жаныбар бир жылдык циклдин символу болгон.
Жаңы жылдын 1-январда белгилениши
Бир топ кылымдар бою дүйнөнүн ар кайсы өлкөлөрүндө жаңы жыл ар башка убакта белгиленип келген. Рим империясында Гай Юлий Цезарь б.з.ч. 46-жылы Юлиан календарын киргизип, 1-январды расмий жаңы жыл катары бекитет.
Бул күндүн тандалышы жөн жерден эмес — Янус аттуу эки жүздүү кудай өткөндү карап, келечекти тосуп турганды символдогон. Январь айынын аталышы да ушул кудайдын атынан алынган.
Бирок орто кылымдарда Европанын көп өлкөлөрү жаңы жылды диний майрамдарга байланыштырып, аны март, апрель же декабрь айында тосушкан. Акырында 1582-жылы Григориан календары кабыл алынып, 1-январь кайрадан дүйнөлүк стандартка айланды.
Жаңы жылдын белгилерине айланган салттар
| Салт | Кайдан келип чыккан? | Мааниси |
|---|---|---|
| Жаңы жылдык балаты | Байыркы герман урууларында | Токойдун рухтарын урматтоо, жашоонун түбөлүк жашыл символу |
| Фейерверк жана от жандыруу | Кытай жана Европада | Жаман рухтарды кубалоо, жарык менен жылуу чакыруу |
| Белек берүү | Римден тарта дүйнө боюнча | Бакыт жана береке каалоо |
| Саат 12де каалоо тилөө | Орто кылымдык европалык ишеним | Жаңы башталышка тилек тилөө |
Совет мезгилинде жана Борбор Азиядагы Жаңы жыл
Совет доорунда жаңы жыл жалпы элдик майрамга айланып, Аяз Ата, Аяз кыз, балаты сыяктуу атрибуттар бекемделди. Кыргызстанда да бул салттар уланып, жаңы жыл үй-бүлөлүк чоң майрамга айланды.
Эл жаңы жылды дасторкон жайып, каалоо-тилек айтып, балдарга белек берип, балаты кооздоп белгилейт.
Азыркы учурдагы Жаңы жыл
Бүгүнкү күндө жаңы жыл дүйнөнүн ар бурчунда ар түрдүү белгиленет:
- Нью-Йоркто — Таймс-Сквердеги шар учуруу салты,
- Австралияда — Сидней портундагы чоң фейерверк,
- Кыргызстанда — администрациялык борборлордо майрамдык концерт, үй-бүлөлүк жыйындар.
Ар өлкөдө жаңы жылды белгилөө өзүнүн маданияты, салты менен коштолсо да, бардык элдер үчүн жаңы жыл — үмүт, жакшылык жана биримдик символу.
Жаңы жылдын тарыхы — адамзаттын табият менен, убакыт менен жана бири-бири менен болгон мамилесинин чагылышы. Байыркы шамандардан тартып бүгүнкү заманбап салюттарга чейин бул майрам адамдарды бириктирип, жаңы үмүттөрдү ойготуп келүүдө.
Ар бир жаңы жыл адамга жаңы барак, жаңы мүмкүнчүлүк берет.
Жаңы жылыңыз менен!
